Tarihte 1 Mayıs: İşçi Bayramı’nın 136 Yıllık Tarihi ve Unutulmaz Olaylar

1 Mayıs, dünya genelinde işçi ve emekçilerin birlik, dayanışma ve hak mücadelesinin simgesi olarak kutlanıyor. Bu özel gün, aynı zamanda tarihe damga vuran birçok önemli olaya da ev sahipliği yapmıştır.

İşçi Bayramı’nın Doğuşu: Chicago 1886

1 Mayıs’ın işçi bayramı olarak kabul edilmesinin temelinde, 1886 yılında ABD’nin Chicago kentinde yaşanan olaylar yatmaktadır. Dönemin zorlu çalışma koşullarına tepki gösteren işçiler, 8 saatlik iş günü talebiyle genel greve gitti. Ancak polisin ateş açması sonucu çok sayıda işçi hayatını kaybetti ve yaralandı. Olayın ardından işçi liderleri Albert Parsons, August Spies, Adolph Fischer ve George Engel, düzmece tanıklar ve kanıtlarla 11 Kasım 1887’de idam edildi.

Bu trajik olayların ardından 1889 yılında toplanan İkinci Enternasyonal, 1 Mayıs’ı işçilerin ortak bayramı olarak kabul etti. Ertesi yıl, 1890’da dünya çapında ilk resmi 1 Mayıs kutlamaları gerçekleştirildi.

Dünya Tarihinde 1 Mayıs’a Damga Vuran Diğer Olaylar

1707 – İngiltere, Galler ve İskoçya; Büyük Britanya olarak birleşti.

1776 – İlluminati, Adam Weishaupt tarafından kuruldu.

1786 – Wolfgang Amadeus Mozart’ın ünlü operası “Figaro’nun Düğünü” ilk kez sahnelendi.

1840 – “Penny Black” olarak bilinen ilk yapıştırılabilen posta pulu, Birleşik Krallık’ta tedavüle çıktı.

1931 – New York’taki Empire State Building hizmete girdi.

1945 – Nazi Almanyası’nın Propaganda Bakanı Joseph Goebbels, Berlin’e giren Sovyet birlikleri karşısında karısını ve altı çocuğunu öldürerek intihar etti. Aynı gün Zafer Sancağı, Reichstag binası üzerine çekildi.

1948 – Kore Demokratik Halk Cumhuriyeti (Kuzey Kore) resmen kuruldu, Kim Il-sung ilk Devlet Başkanı oldu.

1956 – Jonas Salk’ın geliştirdiği çocuk felci aşısı kullanılmaya başlandı.

2003 – Bingöl’de 6,4 büyüklüğünde deprem meydana geldi; 176 kişi hayatını kaybetti, 521 kişi yaralandı.

Türkiye’de 1 Mayıs: İlk Kutlamalardan Yasaklara

Türkiye’de 1 Mayıs’ın tarihi oldukça köklüdür. Günümüzde bilinen ilk 1 Mayıs kutlaması 1906 yılında İzmir’de gerçekleştirildi. Bunu 1909’da Üsküp ve Selanik’teki etkinlikler izledi. 1912’de ise İstanbul’da Osmanlı Sosyalist Fırkası tarafından ilk kez 1 Mayıs etkinliği düzenlendi.

Cumhuriyet döneminde 1923 yılında 1 Mayıs resmen İşçi Bayramı ilan edildi. Ancak 1924’te kitlesel kutlamalar yasaklandı ve 1925’te çıkarılan Takrir-i Sükûn Kanunu ile 1 Mayıs kutlamaları tamamen yasaklandı. Bu yasak, tam 50 yıl boyunca devam etti.

Kanlı 1 Mayıs 1977: Türkiye’nin Derin Yaralarından Biri

Türkiye’de 50 yıllık aradan sonra ilk kez 1976 yılında DİSK öncülüğünde Taksim Meydanı’nda kitlesel bir 1 Mayıs kutlaması düzenlendi. Bu kutlama, yüzbinlerce kişinin katılımıyla gerçekleşti ve büyük bir coşku içinde geçti.

Ancak 1 Mayıs 1977’de tarihin en acı olaylarından biri yaşandı. Yine Taksim Meydanı’nda düzenlenen kutlamalar sırasında, DİSK Genel Başkanı Kemal Türkler’in konuşması esnasında Sular İdaresi binası ve Intercontinental Oteli’nden (günümüzde The Marmara Oteli) kalabalığa ateş açıldı. Çıkan panik ve kargaşada, güvenlik güçlerinin ses bombaları ve panzerlerle müdahalesi sonucu 34 kişi hayatını kaybetti.

Olayın detaylarına göre; 28 kişi ezilme ya da boğulma, 5 kişi silahla vurulma, 1 kişi de panzer altında kalarak yaşamını yitirdi. 136 kişi de yaralandı. DİSK’in yayımladığı listede ise ölü sayısı 36 olarak belirtildi. Bu olay, tarihe “Kanlı 1 Mayıs” veya “1 Mayıs Katliamı” olarak geçti.

Faillerin hiçbiri bulunamadı ve şüphelilerin kontrgerilla ile bağlantılı olduğu iddiaları gündeme geldi. Olayla ilgili 350 kişi gözaltına alınsa da, katliam bir türlü aydınlatılamadı.

Taksim Gerilimi ve Günümüzde 1 Mayıs

1977 katliamının ardından 1979 yılında İstanbul’da 1 Mayıs kutlamaları yasaklandı ve sokağa çıkma yasağı getirildi. 12 Eylül 1980 askeri darbesinin ardından ise 1 Mayıs kutlamaları tamamen baskı altına alındı. 1981 yılında Tercüman gazetesinin “1 Mayıs artık kâbus değil” manşetiyle duyurduğu Taksim Meydanı’ndaki sessizlik, aslında emeğin kamusal görünürlüğünün bastırılmasının bir yansımasıydı.

1 Mayıs, Türkiye’de ancak 2009 yılında resmi tatil olarak kabul edildi. Ancak Taksim Meydanı’nda kutlama yapılmasına uzun yıllar izin verilmedi. Günümüzde de 1 Mayıs kutlamaları, İstanbul Valiliği’nin izin verdiği alanlarla sınırlı tutuluyor. 2025 yılı itibarıyla da Taksim Meydanı’na çıkışlar engellenmekte, kutlamalar Kadıköy ve Kartal gibi alternatif alanlarda gerçekleştirilmektedir.